خانواده در زمان حاضر ما، چه تعریفی دارد؟ این پرسش مقدمه‌ای است برای پی بردن به اینکه آیا خانواده از تحکیم برخوردار است یا نه، ابتدا باید بدانیم منظورمان از خانواده چیست. زیرا انسان رو به پیشرفت، مفاهیم و تعاریف را عوض می‌کند و در این میان، حتی به سراغ مفاهیم اصولی مثل خانواده هم می‌رود تا از آن تعریف جدیدی ارائه کند.

مثلا آیا در قرن پانزدهم از دین اسلام یا قرن بیست و یکم از دین مسیح یا قرن‌های بیشتر از تمدن‌های کهن‌تر، مفهوم خانواده مثل قرون گذشته این تمدن‌هاست؟ آیا خانواده به جمعی گفته می‌شود که یک مرد و یک زن زندگی زناشویی دارند و ممکن است بچه‌هایی نیز داشته باشند؛ و این هر دو تعاملاتی با یکدیگر و با اعضای یک فامیل دارند، و اینکه مرد نان ‌آور خانواده است و زن اداره کننده منزل و اراده اول با مرد است؟ یا این که چنین تعریفی در عصر حاضر، ناقص خواهد بود زیرا تعاملات خانواده به شکل دیگری است و اراده‌ها تقسیم شده است، و چه بسا مرد نان ‌آور نباشد و زن و بچه‌ها از استقلال کامل برخوردار باشند؟ و چه و چه؟
اگر پرسش‌هایی را که به شناخت مفهوم واقعی خانواده در عصر حاضر کمک می‌کند، مطرح کنیم، شاید آن ‌قدر زیاد شوند و ادامه پیدا کنند که نتوانیم به این زودی‌ها به بحث دوم یعنی مبانی تحکیم خانواده برسیم، اما از مطرح کردن این پرسش‌ها، ناگزیریم زیرا تا ندانیم درباره چه صحبت می‌کنیم، نمی‌توانیم آن را تحکیم ببخشیم.
محمد تقی کرمی اعتقاد دارد: «اگر در بحث تحکیم خانواده، دو سال هم کار کنیم تا فقط به جایی برسیم که پرسش‌های خود را در این بحث بشناسیم، می‌توان گفت که پیشرفت خوبی کرده‌ایم، چون فقط هنگامی که پرسش‌های اصلی، برجسته و شناخته شوند، پاسخ‌ها را نیز در خواهیم یافت و در غیر این صورت- یعنی زمانی که پرسش‌های خوبی مطرح نکنیم- پاسخی که شایسته بحث باشد، ارائه نخواهد شد». معنی این حرف آن است که در بحث تحکیم خانواده، هنوز نمی‌دانیم که درباره چه چیز صحبت می‌کنیم و چه می‌خواهیم.
کرمی در توضیح این مبحث می‌‌گوید: «دو رویکرد به بحث زنان در دنیا وجود دارد که کشور ما هم از آن مستثنا نیست، رویکرد مستقل و جزیره‌ای، که زنان در مقابل مردان و به عنوان موجود مستقل مطرح می‌شوند و رویکردی که به زن به عنوان عضوی از خانواده و در چارچوب آن نگاه می‌کند. در سال‌های گذشته، نگاه مستقل و جزیره‌ای به نگاه اغلب تبدیل شد، یعنی همه برنامه ‌ریزی‌ها برای زنان در قالب جنسیت متمایز آنان صورت گرفت و هیچ برنامه‌ای در راستای تقویت یا تحکیم نهاد خانواده یا تقویت و تحکیم نقش زنان در تحکیم خانواده صورت نگرفته است. به عنوان مثال هیچ ردیف مستقلی از بودجه برای خانواده جذب نشده است، و اگر بودجه‌ای بوده برای خانواده‌های خاص مثل شهدا یا فرهنگیان مصرف شده، یعنی همان نگاه جزیره‌ای و مستقل، و پولی را برای تحکیم نهاد خانواده خرج نکرده‌ایم، که این ساده‌ترین نگاه به مشکل است.»
کرمی در پاسخ به این پرسش که چرا نهاد خانواده در ردیف بودجه بی‌توجه مانده است، می‌گوید: «برنامه چهارم توسعه و سند چشم انداز ۲۰ ساله به شدت، خانواده ستیز است و دولتی که مکلف به اجرای برنامه چهارم توسعه است، نمی‌تواند خانواده محور باشد. دراین دو برنامه، نگاه مستقل و جزیره‌ای را می‌بینیم و در سند فرابخشی برنامه جامع امور توسعه زنان و خانواده، چیزی که وجود ندارد، بخش خانواده است. در واقع با تغییر اسم « مرکز امور مشارکت زنان » به « مرکز امور زنان وخانواده»، این سند هم به جای آن که سند فرابخشی برنامه جامع توسعه امور مشارکت زنان نام بگیرد، سند توسعه امور زنان و خانواده نام گرفته است! در حالی‌که هیچ نگاهی در آن وجود ندارد که اگر بحث خانواده باشد، چه باید کرد؟ برای مثال در برنامه چهارم برای «خشونت» بودجه تصویب شده است اما برای «تحکیم خانواده» بودجه‌ای تصویب نشده. زنان هزار و یک مسئله دارند که یکی از آنها خشونت است و خشونت علیه زنان قطعا اهمیتی به اندازه موضوع تحکیم خانواده ندارد اما این نگاه سطحی و جزیره‌ای به موضوع زنان و خانواده در برنامه‌ها‌ی دراز مدت ما نیز وجود دارد و این، از آسیب‌هایی است که ما را رنج می‌دهد.»
تحکیم خانواده اعم از مشارکت زنان است
«تحکیم خانواده» موضوعی بود که پس از تغییر نام مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهوری به مرکز امور زنان و خانواده بیشتر بر آن تأکید شد.
نسرین سلطانخواه که از ابتدای دولت نهم ریاست این مرکز را بر عهده گرفت و چندی پیش به خاطر حضور در شورای شهر تهران از این سمت استعفا داد، در این باره می‌گوید: مفهوم مشارکت، مفهوم خاص‌تری است، در حالی که مفهوم عام «امور زنان» مفهوم مشارکت را هم پوشش می‌دهند. در اسلام، اصل و اساس جامعه، تحکیم بنیان خانواده است و عامل اصلی برای این تحکیم زنان هستند و به این لحاظ خانواده و زن دو جزء جدا نشدنی از هم هستند. بنابراین ضرورت داشت اسم مرکز امور مشارکت زنان به مفهوم کلی‌تری همچون امور زنان و خانواده تغییر یابد.
سلطانخواه حتی در زمان حضور خود در این مرکز، برای ارتقای آن تا حد معاونت ریاست جمهوری قول داده بود.
وی در همان زمان با تشریح وظایف و مأموریت‌‌های مرکز برای تهیه و اجرای برنامه جامع تحکیم بنیان خانواده گفت: برنامه تحکیم خانواده، سال ۸۴ برای نخستین بار در ردیف بودجه با رقم خوبی پیش بینی شده است.
سلطانخواه افزود: تاکنون یک برنامه کلی با عنوان مشارکت اجتماعی –فرهنگی زنان برای این مرکز دیده شده است اما امسال ارتقاء و توانمندی‌های زنان در همه‌ی عرصه‌ها و نیز تحکیم بنیان خانواده در نظر گرفته شده است.
وی درباره مأموریت‌های جدید مرکز پس از اضافه شدن محور خانواده به‌ آن گفت: تشکیل کمیته راهبردی تحکیم و بنیان خانواده و نیز مبادله موافقت نامه‌هایی با وزارت بهداشت با عنوان ارتقاء سلامت بهداشتی، جسمانی و روانی زنان، انجام شد.
دیگر برنامه‌هایی که سلطانخواه به آنها اشاره کرده نیز بیشتر امدادی و مشاورتی است، نظیر امضای موافقت‌نامه با نیروی بسیج، حمایت از زنان سرپرست خانوار و پیگیری مستمری آنان، برپایی نشست‌ها و کار گروه‌های آموزشی در ارتباط با خانواده و سلامت آن و ایجاد مرکزی برای فعال کردن امور بانوان همه دستگاه‌های اجرایی در باره روز ملی خانواده.
در عین حال تحکیم خانواده، امری فراتر از برخی برنامه‌های امدادی و زودگذر است و در برنامه‌های دولت در این باره پیش بینی‌هایی صورت گرفته که سلطانخواه در این باره چنین اظهار نظر کرده است: دولت جدید باید در جهت تحکیم بنیان خانواده و بر اساس اصول چهارگانه مهر ورزی، عدالت گستری، خدمت به بندگان خدا و تعالی مادی و معنوی برنامه‌ریزی کند. جمهوری اسلامی بر پایه تعالیم ارزشمند دینی پایه گذاری شده و در اصل ۲۱ قانون اساسی و برنامه ‌چهارم توسعه به مبحث شکل گیری خانواده و تحکیم بنیان آن پرداخته شده است. کمک به تحکیم خانواده، وظیفه حاکمان است زیرا با توجه به اینکه در دوره جهانی شدن ارتباطات و اطلاعات به سر می‌بریم، رفتارهای همه جای دنیا با وسایل پیشرفته ارتباطی در خانه‌ها منعکس می‌شود و اگر بخواهیم کشور، اجتماع و شهری سالم داشته باشیم، ابتدا باید خانواده‌های سالم پرورش دهیم.
سلطانخواه بر اقدامات بنیانی تأکید می‌کند و می‌گوید: بیشتر مشکلات خانواده‌‌های ایرانی از وضع بد اقتصادی و بی‌کاری نشأت می‌گیرد و دولت باید برای ازدواج جوانان تسهیلاتی قائل شده و سپس برای حفظ و تحکیم بنیان خانواده نیز قوانین حمایتی اجرا کند.
اما نسیرین سلطانخواه از مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری به شورای شهر تهران بازگشت.
وی در مراسم تودیع خود در نهم اسفند ۸۴ در تشریح فعالیت‌های خود، به رشد سی درصدی بودجه مرکز امور زنان و خانواده نسبت به سال قبل اشاره کرد وگفت: بودجه دستگاه‌های اجرایی در امور زنان در راستای دو برنامه ارتقای توانمندی زنان و تحکیم خانواده، از طریق مرکز، در اختیار سازمان‌های ذی‌ربط قرار داده می‌شود.
وی ادامه داد: با استناد به بند الف ماده۱۱۱ قانون برنامه چهارم توسعه، طبق دستور دولت، تدوین، تصویب و اجرای برنامه جامع فرا بخشی توسعه امور زنان و خانواده بر عهده مرکز امور زنان و خانواده است که برنامه مذکور تهیه شده است. سلطانخواه وظایف اصلی مرکز امور زنان و خانواده را چنین برشمرد: تهیه و اجرای برنامه ملی تقویت بنیان خانواده، برنامه جامع اصلاح ساختار اداری و تشکیلاتی امور زنان، برنامه جامع نظام و رفاه تأمین اجتماعی زنان، برنامه عملیاتی کردن نظام جامع حقوقی زنان، برنامه عملی ارتقای سلامت جسمانی و روانی و اجتماعی زنان، برنامه جامع توانمند سازی سازمان‌های غیر دولتی، برنامه جامع توسعه و ساماندهی امور اقتصادی زنان، برنامه پیشگیری و مقابله با خشونت علیه زنان، برنامه ملی توسعه و ساماندهی پژوهش‌های مرتبط با امور زنان، برنامه ملی ساماندهی اوقات فراغت زنان، طرح ملی توسعه تعاملات بین‌المللی، برنامه ارتقای نقش نهاد خانواده در امور جوانان، تقویت و گسترش همه جانبه فرهنگ عفاف ، حجاب و ارتقای امنیت اجتماعی زنان ، تقویت و تعمیق باورهای دینی و گسترش تقویت و تعالی امور فرهنگی.
برای دستیابی به این اهداف برنامه ‌چهارم توسعه، مرکز امور زنان، کمیته‌ای با عناوین تحکیم بنیان خانواده و تشکل‌های غیر دولتی زنان، اوقات فراغت ( فرهنگی، اجتماعی، هنری و آموزشی، اقتصادی، حقوقی) و اصلاح ساختار اداری و تشکیلاتی امور زنان تشکیل داده است.